Tykocin.html

Współrzędne: 53°12'11" N 22°46'15" E53.2030556 22.7708333 (Tykocin)

Tykocin

Gmina
- rodzaj

Tykocin
miejsko-wiejska

Prawa miejskie

1425

Burmistrz

Krzysztof Chlebowicz

Położenie

53° 12'11'' N
22° 46'15'' E

Ludność (2005)
• liczba ludności
• gęstość

1906
32 os./km²

Strefa numeracyjna
(do 2005)

(+48) 85

Kod pocztowy

16-080

Tablice rejestracyjne

BIA

Położenie na mapie Polski

Tykocin

Urząd miejski³

ul. Złota 2 16-080 Tykocin
tel. 718-16-27; faks 718-16-27

Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

XVII wieczna synagoga w Tykocine

Tykocin (łac. Tykociensis, heb. Tiktin, Tyktin, Tuktin, Tikoczin, Tykoczyn) – miasto w woj. podlaskim, w powiecie białostockim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Tykocin, w Kotlinie Biebrzańskiej, nad Narwią, na zachód od Białegostoku. Popularny ośrodek turystyczny i wypoczynkowy dla ludzi z całej Polski i zagranicy.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. białostockiego.

Tykocin jest miastem, gdzie przebywali wielokrotnie w latach ubiegłych królowie oraz książęta polscy. Jest to obecnie jedno z najbardziej turystycznych miejsc na Podlasiu, odwiedzanych przez ludzi z całej Polski oraz z zagranicy.

Według danych z 31 grudnia 2004, miasto miało 1905 mieszkańców. Miasto posiada połączenia drogowe z Knyszynem, Białymstokiem i Sokołami.

edytuj Historia

Początki miasta wiążą się z grodem mazowieckim, który znajdował się w odległości ok. 3 km na południe od obecnej lokalizacji, zachowany w formie szczątkowej w pobliżu wsi Sierki, zwane Zamczyskiem. Był to w okresie od XI do XIV w. mazowiecki gród rzędu kasztelańskiego z podgrodziem. Rozwinięty wskutek rozwoju wymiany handlowej w XIV w. między Polską i Wielkim Księstwem Litewskim. Według badań historyków Tykocin powstał w miejscu przeprawy przez rzekę Narew dla skrócenia szlaku handlowego prowadzącego z Moskwy i Wilna w kierunku Poznania i Krakowa.

5 kwietnia 1424 – zajęcie Tykocina przez księcia mazowieckiego Janusza, mianowanie Piotra z Gumowa wójtem Tykocina,
28 czerwca 1425 – nadanie praw miejskich chełmińskich przez księcia mazowieckiego Janusza,
1425 – Tykocin został oderwany od Księstwa Mazowieckiego i wszedł w skład Księstwa Litewskiego,
31 grudnia 1425 – ponowne nadanie tytułu Wójta Tykocina dla Piotra z Gumowa, nadanie praw miejskich magdeburskich,
13 lutego 1433 – Tykocin oraz przyległe ziemie nadane Janowi Gasztołdowi, Piotr z Gumowa utrzymany na stanowisku wójta,
1458 – po śmierci Jana Gasztołda Tykocin odziedziczył jego syn, Marcin,
1483 – śmierć Marcina Gasztołda, Tykocin przeszedł dziedzicznie na syna Olbrachta Gasztołda,
1522 – pierwsze wzmianki o osadnictwie żydowskim w mieście; sprowadzenie 10 rodzin żydowskich na wniosek wojewody wileńskiego i trockiego Olbrachta Gasztołda dla rozwoju handlu i rzemiosła w okolicy. Gasztołd oddał gminie żydowskiej pogorzelisko po zamku Gasztołdów 10 marca 1522 r. na siedlisko gminy.
1542 – Bezpotomnie zmarł Stanisław Gasztołd (syn Olbrachta), a Tykocin i okoliczne dobra przejmuje na własność król Zygmunt Augusta poślubiając Barbarę Radziwiłłównę, wdowę po Gasztołdzie,
1550 – początek rozbudowy zamku królewskiego ze skarbcem i biblioteką,
1572 – nadanie tytułu starosty Tykocińskiego dla Łukasza Górnickiego, sekretarza Zygmunta Augusta,
1576 – nadanie przywilejów dla miasta Tykocin przez Stefana Batorego,
1569 – włączenie Tykocina i okolicznych ziem do Królestwa Polskiego,
1633 – nadanie przywilejów dla miasta Tykocin przez Władysława IV
1642 – wzniesienie przez gminę żydowską murowanej synagogi w miejsce poprzedniej, drewnianej,
1655 – w oblężonym przez wojska konfederacji tyszowieckiej Tykocinie zmarł hetman wielki litewski Janusz Radziwiłł
1656 – Tykocin wraz z okolicznymi ziemiami powrócił do Królestwa Polskiego,
1659 – nadanie Tykocina i całego starostwa hetmanowi Stefanowi Czarnieckiemu przez króla Jana Kazimierza za zasługi w wojnie ze Szwedami,
1661 – Tykocin i dobra tykocińskie zostały zapisane konstytucją sejmową na dziedziczną własność Stefanowi Czarnieckiemu
1705 – król August II ustanowił w Tykocinie Order Orła Białego, najstarszy i najważniejszy order polski
1795 – pod zaborem pruskim
1807 – w Księstwie Warszawskim
1815 – w Królestwie Polskim
1939-1941 – okupacja sowiecka
1941-1944 – okupacja niemiecka, zagłada Żydów, którzy przed wojną stanowili połowę mieszkańców
1950 – utrata praw miejskich
1993 – odzyskanie praw miejskich

edytuj Starostwo Tykocińskie

Król Zygmunt II August stworzył starostwo i leśnictwo tykocińskie po przejęciu w 1542 roku dóbr tykocińskich wskutek bezpotomnej śmierci Stanisława Gasztołda.

Starostowie Tykocińscy (Starosta)

Hiob Bretfus – Starosta tykociński w 1566 roku
Jan Szymkowicz – Starosta tykociński w 1568 roku
Łukasz Górnicki – Starosta tykociński od 1571 roku
Jan Zamoyski – 1594-1603 ...?
Tomasz Zamoyski – 1603-1642 ...?
Krzysztof Wiesiołowski – Starosta tykociński od .... do 1637 roku
Mikołaj Ostroróg – Starosta tykociński od 1645
Albrycht Wessel – Starosta tykociński .......... ?
Wacław Leszczyński – Starosta tykociński .....? (Indeks osobowy. Teki Glinki)
Wojciech Wessel – Starosta tykociński w 1648 roku.
Stefan Czarniecki – od 1659 roku.
Jan Klemens Branicki (marszałek nadworny koronny) – od 1665 roku. Córka Stefana Czarnieckiego – Aleksandra Katarzyna wniosła starostwo tykocińskie oraz Białystok w wianie.

edytuj Historia osadnictwa żydowskiego w Tykocinie

Pierwsi osadnicy żydowscy osiedli na tych ziemiach w 1522 roku. Było to 10 rodzin żydowskich z Grodna, sprowadzonych na zaproszenie Olbrachta Gasztolta na te ziemie w celu ożywienia handlu. W 1576 roku, z ręki Stefana Batorego otrzymali oni prawo osadnictwa potwierdzone w 1633 przez Władysława IV. W 1800 roku mieszkańcy pochodzenia żydowskiego stanowili ok. 70% ludności miasta. Tuż przed II wojną światową procent ludności żydowskiej wynosił 50% na liczącą 5000 mieszkańców populację miasta.

Mieściła się tutaj druga co do wielkości (po Krakowie) gmina żydowska w Polsce.

W lecie 1941 roku ludność żydowska licząca około 1400 osób została wymordowana w lasach obok wsi Łopuchowo.

Poniższy tekst pochodzi z wydanego w 1883 roku "Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" Osiedlenie się żydów w Tykocinie nastąpiło w początkach XVI wieku. Olbracht Gastold, wojewoda trocki, pozwolił w 1522 roku 10 żydom z Grodna osiąść w Tykocinie "na Kaczorowie za mostem". Na ostrowie mają sobie postawić szkołę. Wyznaczono im plac na cmentarz "pierwszą górę za rzeką". Pozwolono im wystawić kramnice koło ratusza i prowadzić wszelki handel. Następnie w r. 1536 tenże Gastołd wydał w Wilnie nowy przywilej, uwalniający żydów od wszelkiej juryzdukcyi sądów miejskich i grodzkich ("Prosili.... żeby ich doktór, na imię Dawid, albo potem będący, według zakonu żydowskiego one sądził i rządził a starosta i urzędnicy żeby ich w żadnych sprawach nie sądzili, woźnych swoich na nie nie dawali..... ani win nie brali. A jeśli będzie jakie prawo żyd z chrześcianinem albo chrześcianin z żydem miał, tedy starostowie spółek z doktorem mają to obaczyć i rozeznać"). Batory potwierdzając ich przywileje w Tykocinie r. 1576 pozwala swobodnie trudnić się handlem po miastach i wsiach królewskich, pańskich, duchownych i szlacheckich. Władysław IV potwierdzając w Krakowie r. 1633 przywileje żydów, zabronił dochodzić pretensyi wszelkich na rodzinie winowajcy lub niedotrzymującego umowy. Na specyalną prośbę żydów tykocińskich potwierdził w Wilnie 1639 r. ich swobody, przywileje. Mimo to ciągle zachodzą zatargi między żydami tykocińskimi a chrześciańską ludnością. Wreszcie w r. 1763 staje umowa, którą żydzi zobowiązali się wzamian za udzielenie im prawa do pastwiska koni i uwolnienia od opłat miejskich, wnosić do kasy miejskiej 120 złp. rocznie w dwu ratach.

edytuj Atrakcje turystyczne miasta i okolicy

W Tykocinie naliczono ponad 100 obiektów zabytkowych. Najstarszy zespół urbanistyczny historycznego Podlasia z zachowanym charakterystycznym układem dla miasteczka żydowskiego. Jeden z największych przedwojennych ośrodków kultury żydowskiej w Polsce.

Barokowy kościół pw. Świętej Trójcy

Zabytkowe zabudowania w pobliżu dawnego Małego Rynku

Pomnik Stefana Czarnieckiego

Ulica Złota z widokiem na kościół Trójcy Świętej

edytuj Zabytki

Kościół Świętej Trójcy w Tykocinie – barokowy kościół oraz zespół klasztorny pomisjonarski fundacji J. K. Branickiego (1742-1749);
Duży Rynek, rozległy rynek z okresu lokacji miasta, przekształcony w po pożarze w 1656 roku w kompozycję barokową o trapezowatym kształcie, otoczony zabytkową, bogato zdobioną, niską zabudową sięgającą XVIII wieku; kramnice;
Barokowa Wielka Synagoga z 1642 r. – Muzeum Kultury Żydowskiej;
Dom talmudyczny – Muzeum Kultury Żydowskiej oraz Restauracja z Kuchnią Żydowską;
Mały Rynek, niegdyś centrum dzielnicy żydowskiej, umiejscowiony w pobliżu synagogi z fragmentami arkadowego muru z bramami;
Dawny szpital z 1755 roku w południowo-wschodnim narożniku rynku;
Alumnat wojskowy, pierwszy w Polsce dom żołnierzy-weteranów, z lat 1634-1638, obecnie dom wycieczkowy;
Zespół Klasztorny Bernardynów, wzniesiony w latach 1771-1790, z inicjatywy Jana Klemensa Branickiego;
Ruiny renesansowego zamku króla Zygmunta II Augusta odbudowanego częściowo w 2005 roku;
Cmentarz Żydowski;
Dworek Administratora w Tykocinie, murowany dworek wzniesiony w połowie XVIII w. z inicjatywy Jana Klemensa Branickiego;
Grób zbiorowy Żydów tykocińskich;

edytuj Pomniki i tablice

pomnik Stefana Czarnieckiego z 1763 roku – szacowany na drugi po Kolumnie Zygmunta najstarszy pomnik świecki w Polsce, dzieło rzeźbiarza francuskiego Pierre de Coudray, wzniesiony z inicjatywy Jana Klemensa Branickiego – prawnuka Stefana Czarneckiego, wykonana z piaskowca szydłowieckiego rzeźba dwumetrowej wysokości, umieszczona na cokole, przedstawia hetmana w stroju szlacheckim, ze złotą buławą w podniesionej ręce; Na cokole widnieją łacińskie inskrypcje z tekstem przywileju nadania starostwa tykocińskiego Stefanowi Czarnieckiemu; Usytuowany na środku placu postument został wyeksponowany w 1994 roku w wyniku działania trąby powietrznej, która wyrwała i połamał otaczającego go drzewa,
pomnik Orła Białego – wzniesiony w 1982 roku z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Tykocińskiej, z funduszy społecznych, na pamiątkę ustanowienia Orderu Orła Białego w 1705 roku, które miało miejsce w Tykocinie; Pomnik autorstwa rzeźbiarza Jerzego Grygorczuka, nawiązujący do wcześniejszego postumentu drewnianego, wzniesionego w tym miejscu w 1919 roku na pamiątkę odzyskania niepodległości; Rzeźba odlana w brązie, umieszczona na wysokim, prostopadłościennym cokole przedstawia orła w koronie, zrywającego się do lotu,
tablica upamiętniająca Marka Zamenhofa, urodzonego w Tykocinie ojca twórcy międzynarodowego języka Esperanto – Ludwika Zamenhofa.

edytuj Inne obiekty

drewniany wiatrak koźlak z 1887 roku, jeden z licznych na tych ziemiach wiatraków pozostawionych przez Holendrów;
rezydencja ekonomiczna
stanowisko archeologiczne zwane Szwedzkimi Wałami,
rzeka Narew, Bagna Tykocińskie w dolinie Narwi, liczne gniazda bocianie, rezerwat leśny Szelągówka na wydmach,
wieś Morusy na północ od Tykocina,
wieś Pentowo z licznymi bocianimi gniazdami, wieżą do obserwacji bocianów oraz zabytkowym drewnianym dworkiem rodziny Toczydłowskich,
wieś Kiermusy z rekonstrukcją Karczmy, Dworu Staropolskiego oraz staropolskiego bazaru.
Galeria Tykocin i Herbaciarnia – stworzona na wzór Herbaciarni U Dziwisza w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą,

edytuj Rejestr zabytków KOBiDZ

Według rejestru zabytków KOBiDZ^[1] na listę zabytków wpisane są obiekty:

teren części miasta, XV-XVIII, nr rej.: 71 (77) z 12.12.1956
zespół klasztorny bernardynów, ob. dom księży emerytów :

- kaplica p.w. św. Elżbiety, 1771-1790, nr rej.: 216 z 21.10.1966
- klasztor, 1771-1790, nr rej.: 118 (124) z 10.05.1958
- dzwonnica-brama z ogrodzeniem, pocz. XIX, nr rej.: 119 (125) z 10.05.1958
- zabudowania gospodarcze, nr rej.: 218 z 22.10.1966: - dom mieszkalny, k. XVIII,
- stodoła, XIX
- d. ogród i dziedziniec, 2 poł. XVIII-XIX, nr rej.: 566 z 30.12.1986

zespół klasztorny misjonarzy :

- kościół, ob. par. p.w. Świętej Trójcy, 1741-50, nr rej.: 114 (120) z 30.04.1958
- d. klasztor i seminarium, ob. plebania, 1741-50, nr rej.: 115 (121) z 5.05.1958 - spichlerz, ul. 11 Listopada, 2 poł. XVIII, nr rej.: 116 (122) z 5.05.1958 - brama, ul. 11 Listopada, 2 poł. XVIII, nr rej.: 117 (123) z 5.05.1958

synagoga „duża”, ob. muzeum, ul. Kozia 2, 1642, XVIII/XIX, po 1957, nr rej.: 81 (87) z 24.01.1957
synagoga „mała”, ob. muzeum, ul. Kozia 2, 4 cw. XVIII, po 1970, nr rej.: 172 (34) z 14.03.1962
alumnat, ul. Poswietna 1, 1633-45, poł. XVIII, nr rej.: 28 (34) z 16.02.1953
cmentarz żydowski, ul. Holendry, 1522, nr rej.: A-106 z 29.12.1984
ruiny zamku i pozostałości fortyfikacji ziemnych, przed 1469,

nr rej.: AK.180-175-8/37 z 02.1937, 2 z 20.02.1950 (brak decyzji)

dom, pl. Czarnieckiego 2, drewn., XVIII/XIX, nr rej.: 338 z 25.09.1972
dom, pl. Czarnieckiego 6, drewn., XVIII/XIX, nr rej.: 376 z 7.04.1976
dom, pl. Czarnieckiego 10, drewn., XVIII/XIX, nr rej.: A-186 z 18.04.2008
dom, pl. Czarnieckiego 12, drewn., XVIII, nr rej.: 706 z 30.12.1988
d. szpital, ul. Jordyka / 11 Listopada, 1755, nr rej.: 126 z 10.05.1958
dom, ul. Kaczorowska 5/5a, 1798-1806, nr rej.: 131 (137) z 20.11.1958
dom, ul. Kaczorowska 7, pocz. XIX, nr rej.: 134 (140) z 26.11.1958
dom, ul. Kaczorowska 9-9a, XVIII, nr rej.: 80 (86) z 24.01.1957
dom z ogrodem, ul. Klasztorna 2, drewn., 2 poł. XIX, nr rej.: 639 z 30.12.1986
dom, ul. Kozia 1, pocz. XIX, nr rej.: 146 (152) z 18.12.1958
dom, ul. 11 Listopada 4, 1 poł. XIX, nr rej.: 349 z 4.12.1974
dom, ul. 11 Listopada 5, mur.-drewn., 1 poł. XIX, nr rej.: 348 z 4.12.1974
dworek „rezydencja ekonomiczna”, ul. 11 Listopada 8, XVIII, nr rej.: 121 (128) z 10.05.1958
dom, ul. 11 Listopada 11, mur.-drewn., 1 poł. XIX, nr rej.: 350 z 4.12.1974
poczta, ul. 11 Listopada 36, po 1815, nr rej.: 788 z 11.08.1994
dom, ul. Piłsudskiego 22, XVIII/XIX, nr rej.: 150 (156) z 18.12.1958
dom, ul. Piłsudskiego 23, k. XVIII, nr rej.: 132 (138) z 8.12.1958
dom, ul. Piłsudskiego 25, 1798-1800, nr rej.: 60 (66) z 13.07.1956
dom, ul. Piłsudskiego 27, XVIII, nr rej.: 59 (65) z 13.07.1956
dom, ul. Piłsudskiego 29, pocz. XIX, nr rej.: 147 (153) z 18.12.1958
dom, ul. Piłsudskiego 31, 1 poł. XVIII/XIX, nr rej.: 148 (154) z 18.12.1958
dom, ul. Piłsudskiego 33, pocz. XIX, nr rej.: 149 (155) z 18.12.1958
dom, ul. Piłsudskiego 35, pocz. XIX, nr rej.: 138 (144) z 10.12.1958
dom, ul. Złota 2, XVIII, nr rej.: 31 (37) z 25.02.1953
dom, ul. Złota 3, XVIII-XIX, nr rej.: 345 z 13.08.1973
wiatrak koźlak, ul. Klasztorna, 1887, nr rej.: 480 z 24.01.1980
pomnik Stefana Czarnieckiego, 1762, nr rej.: 19 z 12.05.1959, 217 z 21.10.1966

edytuj Kultura

Tykociński Dom Kultury

Ze względów na bogatą historię, nienaruszoną przyrodę oraz ścisły związek kulturą żydowską, w mieście dominują wydarzenia związane z tymi tematami. Dominują wśród nich jarmarki historyczne, rekonstrukcje wydarzeń historycznych, festyny i święta żydowskie, koncerty organowe.

edytuj Najważniejsze wydarzenia cykliczne

Bitwa o Tykocin – rekonstrukcja bitwy o zamek;
Międzynarodowy Festiwal Filmów Przyrodniczych im. Braci Wagów;

edytuj Przyroda

Tykocin leży na trasie podlaskiego szlaku bocianiego, biegnącego od Białowieskiego Parku Narodowego przez Biebrzański Park Narodowy do Narwiańskiego Parku Narodowego. Miastu został nadany tytuł Europejskiej Wioski Bocianiej. Przyznała go w 2001 roku niemiecka organizacja proekologiczna Euronatur.

edytuj Parki Narodowe

edytuj Szlaki turystyczne

edytuj Piesze

Herb Tykocina na powitalnym słupie wjazdowym

szlak im. Łukasza Górnieckiego, 20 km

trasa: Tykocin – Piaski – Łaziuki – Kiślaki – Łazy – Słomianka – Jezioro Niklerz – Zajki – Laskowiec

szlak im. Z. Glogera, 60 km

trasa: Nowosiółki – Choroszcz – Rzuszany – Rogowo – Pańki – Rzędziany – Leśniki – Saniki – Tykocin – Stelmachowo – Jeżewo Stare

szlak Królowej Bony, 75 km

trasa: Tykocin – Góra – Krypno – Knyszyn – Kopisk – Czarna Wieś Kościelna – Czarna Białostocka – Dworzysk – Woronicze – Kopna Góra

Podlaski Szlak Bociani, 210 km

trasa: Osowiec Twierdza – Laskowiec – Tykocin – Kurowo – Waniewo – Bokiny – Baciuty – Suraż – Zawyki – Doktorce – Wojszki – Kaniuki – Puchły – Trześcianka – Soce – Bondary – Narewka – Białowieża

edytuj Rowerowe

Obwodnica Rowerowa Narwiańskiego Parku Narodowego, 90 km

trasa: Choroszcz – Zawady – Baciuty – Dobrowoda – Turośń Dolna – Borowskie Michały – Suraż – Łapy – Płonka Kościelna – Łupianka Stara – Jeńki – Waniewo – Kurowo – Jeżewo Stare – Tykocin – Choroszcz

edytuj Komunikacja

edytuj Komunikacja publiczna

Do Tykocina prowadzą 3 linie komunikacji publicznej PKS oraz jedna linia komunikacji prywatnej – Voyager Trans. Najbliższa stacja kolejowa znajduje się odległości 17 km w miejscowości Knyszyn.