Rutyl.html

igły rutylu w kwarcu

kwarc z wrostkami rutylu

Komórka elementarna rutylu

Rutyl - minerał z gromady tlenków. Jest minerałem bardzo pospolitym, szeroko rozpowszechnionym składnikiem wielu skal

Nazwa pochodzi od łac. rutilus = czerwony (gorejący), nawiązując do barwy niektórych odmian tego minerału.

edytuj Właściwości

Wzór chemiczny: TiO₂ - dwutlenek tytanu
Układ krystalograficzny: tetragonalny
Twardość: 6 -6,5
Gęstość: 4,2 -4,3
Rysa: brunatnoczerwona
Połysk: półmetaliczny, diamentowy, tłusty
Łupliwość: niewyraźna
Przełam: nierówny, muszlowy
Barwa: brunatna, czerwonobrunatna, czerwona, zielonoczarna, żółta, lub niebieskawa
wykazuje dwójłomność, wpółczynniki załamania: $n o = 2,616$ i $n e = 2,903$ (długość fali ~ 590 nm)
wykazuje dyspersję prawie sześciokrotnie wyższą od diamentu.

Zazwyczaj tworzy kryształy o pokroju słupkowym, pręcikowym, igiełkowym, włosowatym. Ma zazwyczaj postać słupa tetragonalnego (o przekroju kwadratu) zakończonego podwójną piramidą. Często tworzy zbliźniaczenia - kolankowe, czasami wielokrotne. Występuje w skupieniach zbitych, ziarnistych, włóknistych. Tworzy impregnacje. Spotkać go można także w postaci pojedynczych ziarn. Jest izostrukturalny z kasyterytem. Nie rozpuszcza się w kwasach, ma bardzo wysoką temperaturę topnienia.

Czysty rutyl spotykany w przyrodzie jest przezroczysty, a wszelkie jego barwne odmiany wynikają z zanieczyszczeń, jakie w nim się znajdują. W zależności od rodzaju zanieczyszczenia może przyjmować on barwę czerwonoczarną i brunatnoczerwoną, rzadziej niebieskawą, zielonkawą, żółtobrązową lub czarną.

Często tworzy wrostki w różnych minerałach, głównie w kwarcu : kwarc rutylowy, kwarc sagenitowy, "włosy Wenus"; niekiedy powoduje efekt kociego oka bądź asteryzmu.

Rutyl jest najtrwalszą, wysokotemperaturową, najbardziej rozpowszechnioną w przyrodzie odmianą dwutlenku tytanu (pozostałe to anataz i brukit ).
Rutyl posiada najprostszą i najlepiej poznaną strukturę w porównaniu z pozostałymi odmianami polimorficznymi. Krystalizuje w układzie tetragonalnym.

Struktura rutylu jest bardzo charakterystyczna i krystalizuje w niej wiele tlenków: SnO₂, PbO₂, MnO₂, CoO₂, NbO₂, IrO₂, RuO₂, VO₂, jak również niektóre fluorki: MgF₂, CoF₂, ZnF₂, FeF₂, NiF₂.

Parametry komórki elementarnej to:
a = 0,45933 [nm]
b = 0,45933 [nm]
c = 0,29592 [nm]

edytuj Występowanie

Stanowi bardzo pospolity, szeroko rozpowszechniony składnik większości skał magmowych i metamorficznych. Duże kryształy spotykane są w niektórych pegmatytach, sjenitach, amfibolach. Zazwyczaj współwystępuje z magnetytem, hematytem, tytanitem, apatytem.

Miejsca występowania: Największe zasoby znajdują się w Australii, Republice Południowej Afryki i Indiach, poza tym występuje w Szwajcarii - St. Gothard, Binnatal, Cavradi, Campolugno, Austrii - Modriach, Tyrol, Norwegii - Foque, Kragero, Rosji -G.Ilmeńskie, Ural, USA - Wirginia, Georgia, Kalifornia, Australii - Adelaide, Kanadzie - Quebec.

W Polsce na Dolnym Śląsku, w Tatrach, Pieninach, G. Sowich. Kryształy igiełkowe - w G. Izerskich, okolicach Suwałk.

edytuj Zastosowanie

W przeszłości był wykorzystywany w metalurgii jako ruda tytanu (60%Ti), obecnie niemal cały naturalny i syntetyczny rutyl jest zużywany w przemyśle chemicznym do produkcji bieli tytanowej - pigmentu do farb, tworzyw sztucznych papieru i ceramiki. Niewelkie ilości są surowcem dla przemysłu szklarskiego, do wyrobu powłok pochłaniającch promieniowanie UV.

Ma znaczenie jubiterskie i kolekcjonerskie. Kwarc rutylowy jest poszukiwanym kamieniem ozdobnym. Szafiry, rubiny i inne kamienie szlachetne zawierające nici rutylu są cenniejsze i bardziej poszukiwane od zwykłych ze względu na efekt asteryzmu.

edytuj Bibliografia

J.Żaba - Ilustrowany słownik skał i minerałów – Videograf II Sp. z o. o - 2003r.
- uzupełniono na podst:
A. Bolewski, A. Manecki – Mineralogia szczegółowa – Wyd. PAE W-wa 1993
A. Bolewski – Mineralogia szczegółowa – Wyd. Geologiczne W-wa 1965
W. Schumann – Minerały świata – O. Wyd. ”Alma - Press” 2003r.
Leksykon Przyrodniczy - Minerały i kamienie szlachetne –„Horyzont” 2002r.

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Rutyl