Purytanizm.html |
| | | ca | | | de | | | en | | | es | | | fr | | | it | | | nl | | | no | | | pl | | | pt | | | ru | | | ro | | | fi | | | sv | | | tr | | | vo | | |
| |  |
Purytanizm – ruch religijno-społeczny w XVI i XVII-wiecznej Anglii, mający na celu "oczyszczenie" kościoła anglikańskiego z pozostałości po katolicyzmie w liturgii i teologii. Początkowo działając jako ruch wewnątrz anglikanizmu, purytanie stopniowo oddzielali się od niego tworząc odrębne wspólnoty religijne, czasem nazywane nonkonformistycznymi. W języku potocznym purytanizm to skrajne przejawianie jakichś zasad, szczególnie moralnych.
Spis treści |
edytuj Historia
edytuj 1559 do 1625
Purytanizm wyrósł na fali niezadowolenia wywołanego reformami religijnymi z początku (1559) panowania Elżbiety I, które w odczuciu radykalniejszych protestantów zbyt mocno upodabniały kościół anglikański do katolicyzmu, zwanego przez nich pogardliwie "papizmem". Podczas gdy większość ruchów reformacyjnych w Europie była wywołana pragnieniem głębokich zmian teologicznych i zrywała całkowicie z katolickim modelem organizacji kościelnej, reformacja angielska wprowadziła kontrolę państwa nad kościołem przy jednoczesnym braku większych zmian organizacyjnych oraz liturgicznych. W oczach purytan doktryna kościelna została podporządkowana polityce w sposób niemożliwy do zaakceptowania. Protestanci, prześladowani podczas rządów królowej Marii I (1553-58), często udawali się w czasach jej rządów na wygnanie do kontynentalnej Europy, gdzie mieli okazję zapoznać się z modelem reformacji wprowadzonym w kalwińskiej Genewie czy luterańskich Niemczech. To ukształtowało ich stanowisko względem elżbietańskiej reformy religijnej, określanej czasem mianem "via media", drogi pośredniej między katolicyzmem i protestantyzmem.
Pomimo że wszystkich purytan kszałtował kalwinizm, nie byli całkowicie zgodni w poglądach. Znajduje to odbicie w genezie tego ruchu, który rozwijał się w kilku fazach. Wspólny dla wszystkich purytan był pogląd o degeneracji wszystkich istniejących dotychczas kościołów, z powodu ich kontaktu z cywilizacjami pogańskimi (mieli tu zwłaszcza na myśli starożytny Rzym), a także z powodu nakazów i zarządzeń królów i papieży. Wszyscy opowiadali się za przebudową i "oczyszczeniem" kościoła, który miałby bardziej odwzorowywać Biblię. Wspólny był im także, w mniejszym lub większym stopniu, pogląd o kapłaństwie wszystkich wierzących. Różnili się jednak w kwestiach organizacji i ustroju kościelnego.
Ponieważ purytanie byli najbardziej świadomymi, zaangażowanymi i relatywnie radykalnymi protestantami angielskimi, chcieli aby kościół anglikański bardziej przypominał protestanckie kościoły Europy, szczególnie kalwiński kościół genewski. Purytanie sprzeciwiali się ozdobom i rytuałom w kościołach (np. szatom liturgicznym, organom, zwyczajowi uklęknięć) jako bałwochwalczym, potępiając je jako "papistowski przepych i łachmany". Sprzeciwiali się także działalności sądów kościelnych. Odmawiali zatwierdzenia wszystkich rytuałów i formuł anglikańskiego Modlitewnika Powszechnego (The Book of Common Prayer). Narzucanie porządku liturgicznego przez prawo i inspekcje zaostrzyło postulaty purytanizmu i przekształciło go w ruch zdecydowanie opozycyjny.
W latach 70. XVI wieku purytanie domagali się modelu prezbiteriańskiego lub kongregacjonalistycznego, ale wszyscy z nich krytykowali przy tym w bardzo bezpośredni sposób taką liturgię i konstrukcję kościoła, jakiej oczekiwała monarchia. Próby biskupów kościoła anglikańskiego zaprowadzenia siłą uniformizacji w użytkowaniu Modlitewnika Powszechnego sprawiło że hierarchia kościelna stała się jednym głównych celów ataków purytan. Traktaty takie jak Martin Marprelate wyśmiewały rząd i hierarchów kościelnych.
Sprawa hierarchii kościelnej była trudna, i Elżbieta I opłaciła Richarda Hookera za napisanie dzieła "The Laws of Ecclesiastical Polity", w którym próbował odeprzeć zarzuty purytan. Przemyślenia Hookera stały się jedną z podstaw teologicznych kościoła anglikańskiego i później zostały wykorzystane przez arcybiskupa Williama Lauda.
Dominująca frakcja w obrębie kościoła anglikańskiego patrzyła z góry na radykałów i nadano im miano "Purytan", wyśmiewając ich jako mających obsesję na punkcie "oczyszczenia" (purify) kościoła.
Współcześnie do reformacji angielskiej, Kościół Szkocji został zreformowany w duchu kalwińskim i prezbiteriańskim, i model ten purytanie pragnęli rozciągnąc także na Anglię. Kiedy Jakub VI szkocki został królem Anglii (1603) jako Jakub I, mianował kilku znanych purytan na wpływowe stanowiska w kościele anglikańskim i hamował wzrost wpływów Williama Lauda. Nie był on jednak purytaninem i był wobec nich nieufny, traktując ruch purytański jako potencjalnie zagrażający królewskiej kontroli nad kościołem. Autoryzował Biblię Króla Jakuba, częściowo po to aby umocnić anglikańską ortodoksję, dając jej alternatywę wobec Biblii Genewskiej. Popularna wśród purytan, Biblia Genewska miała wymowę antyrojalistyczną i zawierała wiele rewolucyjnych przypisów. Dla purytan, którzy wierzyli w nadrzędność Biblii, posiadanie angielskojęzycznego przekładu Biblii było sprawą najwyższej wagi.
Każda kolejna dawka politycznych rozczarowań stawiała purytan zarówno indywidualnie jak i w ramach poszczególnych kongregacji w obliczu nowego kryzysu. Pytanie brzmiało – czy powinni pozostać konformistami i pozornie dostosowywać się do nakazów budzącego ich odrazę reżimu religijnego, czy też podjąć decyzję o oddzieleniu się od oficjalnego kościoła, co było nielegalne.
edytuj 1625 do 1660
W tym czasie do purytan odnoszono się częściej jako do dysydentów. Ponieważ angielscy dysydenci nie mieli dostępu do zawodów które wymagały oficjalnego konformizmu religijnego, purytanie walnie przyczynili się do powstania wielu nowych gałęzi gospodarki. Zdominowali handel zagraniczny (eksport i import) oraz chętnie osiedlali się w Nowym Świecie. Wraz z rozkwitem trans-atlantyckiego handlu z Ameryką, purytanie w Anglii stawali się stosunkowo bogaci. Podobnie klasy rzemieślnicze stawały się w coraz większym stopniu purytańskie. Dlatego też, kwestie ekonomiczne angielskiej wojny domowej (opłaty podatkowe, liberalizacja edyktów królewskich), kwestie polityczne angielskiej wojny domowej (nabywanie parostwa, narastający konflikt pomiędzy Izbą Lordów a ludnością, niezadowolenie wywołane próbą wprowadzenia boskiego prawa królów przez Karola I), oraz napięcia religijne były powiązane razem w generalny spór między anglikańskimi Kawalerami i purytańskimi Okrągłogłowymi.
edytuj Główne założenia
Najważniejszym założeniem purytanizmu była teza o absolutnym zwierzchnictwie Boga nad sprawami ludzkimi, zwłaszcza związanymi z kościołem, w sposób w jaki zostało to wyrażone w Biblii. To wiodło purytan (zarówno indywidualnie jak i w ramach wspólnot kościelnych) do starań o maksymalne podporządkowanie się zapisom Pisma Świętego. Taka postawa prowadziła do starań o czystość moralną w każdej dziedzinie życia, a także do prób utworzenia organizacji kościelnych odpowiadających nauczaniu Biblii w stopniu najwyższym z możliwych.
Inne główne postulaty to:
- indywidualne studiowanie Pisma Świętego
- edukacja mas (po to aby umożliwić im samodzielne czytanie Biblii)
- kapłaństwo wszystkich wierzących
- prostota liturgii
- wiara w obowiązywanie starotestamentowego szabatu, zmienionego jednakże z soboty na niedzielę
- odrzucenie (w większości przypadków) rozbudowanej hierarchii kościelnej na rzecz prezbiterianizmu lub kongregacjonalizmu.
Purytanie propagowali surowy tryb życia, oparty głównie na pracy, modlitwie i samodzielnym studiowaniu Biblii. Kolorowe ubiory, alkohol i wszelkie rozrywki, takie jak hazard, czy widowiska teatralne potępiano jako niemoralne.