Przegłos polski.html

Przegłos lechicki (przegłos polski) – proces (przegłos) spowodowany zmniejszeniem znaczenia opozycji samogłoska przednia – tylna po palatalizacji spółgłosek. Miał miejsce w wieku IX i X, zakończony w wieku XIII (według chronologii bezwzględnej), chronologia względna, oparta na rekonstrukcji sytuuje go około X wieku. Istota przegłosu polega na stwardnieniu (dyspalatalizacji) samogłosek przednich, za jego zasięgiem znalazły się samogłoski wysokie.

Na skutek przegłosu zniknęła opozycja twarde : miękkie, mająca miejsce między palatalnymi i niepalatalnymi samogłoskami. Przegłos miał miejsce tylko w dialektach lechickich, to jest: polsko-pomorsko-połabskich.

Przegłosowi uległy samogłoski takie jak: e, ę, ě , które przed spółgłoskami przedniojęzykowymi twardymi (t, d, n, s, z, r, ł) przekształciły się w: o, ą, a. Stwardnieniu uległy też sonanty miękkie: l i r. Przykłady: žena > žona, lesь > lasь.

Nie wszystkie słowa uległy przegłosowi, np.: kobieta < *kobeta (a nie wykształciło się). Kolejną anomalią jest zanik form z przegłosem, mimo że przegłos miał miejsce, np. cena (w staropolskim cana). Anomalią są również formy oboczne np. bieda – biada i wyrównanie do form z przegłosem w odmianie, np. krzyczał – krzyczeli. Przyimki, takie jak: bez, przed i przez naprzemiennie ulegały przegłosowi lub nie pozostawały pod jego wpływem i w ostateczności przegłosowi nie uległy. Istnieją również wyrazy, w których przegłos zachodzi nieregularnie, np. macocha lub poziomka (tu przegłos nie powinien zajść, gdyż mamy do czynienia ze spółgłoskami wargowymi).

Konsekwencją przegłosu jest zniesienie prawa korelacji miękkości (po miękkiej spółgłosce mogły się pojawiać samogłoski tylne), np. kwiat [kv´at], las (l jest funkcjonalnie miękkie), wiodę [v´odę], biały [b´ały] oraz powstanie miękkich fonemów spółgłoskowych palatalnych. Na skutek przegłosu powstały alternacje samogłoskowe e:a oraz e:o, które widoczne są w odmianie wyrazów, np. las : lesie, wieźć : wiozę.

Przegłos lechicki i przegłos polski są często opisywane jako jeden proces. W węższym znaczeniu wcześniejszy proces dotyczył grupy polsko-pomorsko-połabskiej (dialektów lechickich) i nosi nazwę przegłos lechicki. Późniejszy proces dotyczy tylko polskiego i nosi nazwę przegłos polski.

Proces zachodził zależnie od otoczenia, więc w polskim pojawiły się alternacje samogłoskowe:

prasłowiańskie ě w wyniku przegłosu dało a

prasłowiańskie ě bez przegłosu dało e

w dzisiejszym polskim alteracja a:e

prasłowiańskie * věra, věrě -> polskie wiara:wierze

edytuj Przegląd

ę + (t, d, n, s, z, r lub ł) -> ą + (t, d, n, s, z, r lub ł)

np. w Bulli gnieźnieńskiej: Zuantos (= Śv´ątoś) z rdzenia * svętъ

r´ + (t, d, n, s, z, r lub ł) -> r + (t, d, n, s, z, r lub ł) potem -> ar + (…)

np. * sr´na -> * srna -> sarna

l´ + (t, d, n, s, z, r lub ł) -> l (d.h. ł) + (t, d, n, s, z, r lub ł) potem -> eł + (…)

np. vl´na -> * vlna -> vełna

e + (t, d, n, s, z, r lub ł) -> o + (t, d, n, s, z, r lub ł)

np. * berǫ -> biorę

ě + (t, d, n, s, z, r lub ł) -> a + (t, d, n, s, z, r lub ł)

np. * věra -> wiara

Dwie ostatnie przemiany (z * e i * ě) są charakterystyczne tylko dla polskiego.

edytuj Źródła

Stanisław Dubisz: Gramatyka historyczna języka polskiego. Wyd. 2. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2001, ISBN 83-235-0137-8.
Stanisław Urbańczyk: Encyklopedia języka polskiego. Wyd. 2. Ossolineum, Wrocław/Kraków/Warszawa 1994, ISBN 83-04-04251-7.