WikiPortallus: Anarchizm.html

Pierwszym, który sam nazwał się „anarchistą” był francuski myśliciel socjalistyczny Pierre Joseph Proudhon. Mniej więcej w tym samym czasie anarchistyczne poglądy zaczął głosić inny francuski socjalista, Joseph Déjacque, który dla ich opisania ukuł termin „wolnościowiec”; dlatego anarchizm bywa nazywany wolnościowym socjalizmem.

Anarchistów łączy z innymi nurtami socjalistycznymi chęć zniesienia kapitalizmu, a dzieli stosunek do państwa, które chcą zastąpić oddolnymi formami organizacji społeczeństwa, opartymi na dobrowolności.

Anarchizm nie jest jednorodną doktryną i można w nim wyróżnić wiele nurtów, z których podstawowe powstały jeszcze w XIX w., a inne w późniejszym czasie.

edytuj Nurty anarchizmu

edytuj Anarchizm indywidualistyczny

Anarchizm indywidualistyczny zapoczątkowany został przez Pierre'a Josepha Proudhona (choć niektórzy dopatrują się jego początków w myśli Maxa Stirnera). System społeczny powinien opierać się wg Proudhona na wzajemnej pomocy sąsiedzkiej oraz wolnej wymianie dóbr (postulat zniesienia pieniądza). Myśliciel ten poddał również w wątpliwość własność. Nie jest jednak on krytykiem własności jednostki, ale własności kapitalistycznej, opartej na wyzysku słabszych poprzez silniejszych. Taką formę własności uznaje on za kradzież oraz przestępstwo. Droga do anarchii społecznej prowadzi poprzez rewolucję, to jest natychmiastowe i całkowite zniesienie porządku kapitalistycznego. Proudhon odrzuca jednak walkę zbrojną i terror indywidualny. Dopuszczona jest również pewna forma przedstawicielstwa.

edytuj Anarchizm kolektywistyczny

Anarchokolektywizm był nawiązaniem do poglądów Proudhona, miał również pewne elementy wspólne z teorią Karola Marksa. Rozwinął się pod koniec lat 60. XIX w. Za twórcę nurtu uznaje się Rosjanina Michała Bakunina.

Zdaniem anarchokolektywistów, gospodarka powinna opierać się na stowarzyszeniach produkcyjnych nazywanych "kolektywami" (ewentualnie gminach, komunach) łączących się ze sobą w federacje - najpierw prowincjonalne czy regionalne, a potem krajowe, na mocy umów zawieranych pomiędzy sobą. Taka organizacja gospodarki byłaby zarazem pewną organizacją polityczną społeczeństwa, pozbawionego struktur państwowych.

Własność środków produkcji w anarchokolektywizmie jest uważana za zbiorową - należy nie do jednostek, ale do stowarzyszeń, choć niektórzy anarchokolektywiści byli zwolennikami pewnego rodzaju gospodarki mieszanej, gdzie domeną indywidualnej własności byłaby drobna wytwórczość, a własność zbiorowa dotyczyłaby produkcji na dużą skalę.

edytuj Anarchizm komunistyczny

Anarchokomunizm to najbardziej usystematyzowana odmiana anarchizmu, powstała na początku lat 80. XIX w. jako rozwinięcie poglądów anarchokolektywistycznych. Za jego najwybitniejszego teoretyka jest uznawany Piotr Kropotkin.

Zamiast indywidualnej albo grupowej własności środków produkcji ten nurt anarchizmu postuluje własność ogólnospołeczną, a użytkowaniem tej własności powinny według jego zwolenników zajmować się samorządne komuny, w administrowaniu którymi wszyscy mieszkańcy mają mieć równy głos, łączące się ze sobą w federacje.

Wszystkie jednostki powinny mieć swobodny dostęp do produktów pracy, również posiadanych wspólnie, na mocy zasady "od każdego według jego zdolności, każdemu według jego potrzeb" oraz pomocy wzajemnej (czym różni się od nurtów anarchizmu proponujących powiązanie w gospodarce ilości otrzymywanych dóbr z ilością wykonywanej pracy).

edytuj Anarchizm syndykalistyczny

Nurt, który ukonstytuował się na początku XX w. w wyniku syntezy dotychczasowego anarchizmu i ruchu związkowego.

Anarchizm syndykalistyczny przyjął model związkowy jako formę organizacji walki ruchu robotniczego i zalążek przyszłego wolnego społeczeństwa. Położył większy nacisk na większe związki robotników-producentów, zamiast związków konsumentów (komun), jak w przypadku anarchokomunizmu, nurty te jednak nie wykluczają się wzajemnie. Podobna relacja zachodzi względem anarchokolektywizmu. Cel w jego przypadku był ten sam - likwidacja kapitalizmu oraz państwa oraz zastąpienie ich nowym, samorządnym społeczeństwem, przy czym niektórzy anarchosyndykaliści skłaniali się bardziej ku postulatom anarchokolektywistycznym (np. w kwestii określonego wynagrodzenia za określoną pracę), a inni ku rozwiązaniom anarchokomunistycznym.

edytuj Zielony anarchizm

Ekologia społeczna odrzuca państwo i kapitalizm, proponując w zamian nieduże, zdecentralizowane społeczności, działające na zasadach oddolnej demokracji oraz gospodarkę opartą na ekologicznym rolnictwie i przemyśle "na ludzką skalę".

Anarchoprymitywizm, związany z tzw. ekologią głęboką, odrzuca cywilizację jako taką i szuka inspiracji w społecznościach ludzkich sprzed rewolucji neolitycznej, uważając je za egalitarne i pozbawione hierarchicznej władzy.

edytuj Anarchizm chrześcijański

Nurt anarchizmu zainspirowany działalnością Lwa Tołstoja. Łączył wiarę chrześcijańską w radykalnej formie z opartymi na niej ideami wolnościowymi i wspólnotowymi.

Tołstoj uważał, że przyczyną nędzy ludzi i niesprawiedliwości jest istnienie rządu oraz prawnych form własności, które służą tylko nielicznym. Rozwiązanie widział w likwidacji państwa i zniesieniu prawnej ochrony własności, co pozwoliłoby np. na przejmowanie ziemi zajętej przemocą lub nieuprawianej. Uważał, że każdy człowiek powinien pracować samodzielnie, nie wyzyskując pracy innych, a nadwyżkę produktów pracy ponad potrzeby każda osoba powinna przekazywać potrzebującym.

edytuj Anarchizm feministyczny

Nurt anarchizmu, który rozwinął się na większą skalę w drugiej połowie XX w., choć za jego prekursorki są uważane m.in. Mary Wollstonecraft i Emma Goldman.

Anarchofeminizm wzbogacił dotychczasową myśl anarchistyczną o feministyczne wątki związane z relacjami między płciami i wyraźnie sformułowany postulat ich równości w życiu społecznym (krytykował również niektóre rodzaje wcześniejszego anarchizmu za niedostateczny jego zdaniem nacisk na ten ostatni punkt).

Poglądy tego nurtu anarchizmu są oparte na przekonaniu, że państwo i kapitalizm to formy społeczne działające na zasadach charakterystycznych dla patriarchatu (utożsamianych z zasadą hierarchicznej władzy), stąd głoszony przez ten ruch postulat ich zniesienia.

edytuj Anarchizm bezprzymiotnikowy

Specyficzny rodzaj anarchizmu, który rozwinął się pod koniec XIX w. z inspiracji kubańsko-hiszpańskiego działacza anarchistycznego Fernando Tarrida del Mármol i który z założenia (jako "anarchizm" bez żadnych dodatkowych określeń takich jak -kolektywizm czy -komunizm) miał łączyć różne nurty anarchistyczne.

Anarchizm bezprzymiotnikowy skupiał się raczej na tym, co łączyło różnego rodzaju anarchistów – czyli na zniesieniu państwa i kapitalizmu – a nie na tym, co ich dzieliło – konkretnych projektach czy postulatach dotyczących przyszłego społeczeństwa anarchistycznego.

Początkowo (w Hiszpanii) miał jednoczyć anarchokolektywistów i anarchokomunistów; w poźniejszym czasie i w Stanach Zjednoczonych próby podejmowane w ramach anarchizmu bezprzymiotnikowego obejmowały anarchokolektywistów z jednej, a anarchoindywidualistów z drugiej strony.

edytuj Kontrowersje dotyczące anarchokapitalizmu

Anarchokapitalizm powstał w połowie XX wieku w Stanach Zjednoczonych, nawiązując do myśli głównie amerykańskich anarchoindywidualistów oraz klasycznego liberalizmu. Według anarchokapitalistów działalność państwa nie jest potrzebna w żadnej dziedzinie życia, a wszystkie niezbędne funkcje społeczne spełniane przez nie do tej pory będą oparte na umowach rynkowych. Kładzie również szczególny nacisk własność kapitalistyczną oraz zakłada niczym nieograniczone (poza wolnością innych) prawo do rozporządzania własną osobą.

Kwestia zaliczania anarchokapitalizmu do nurtów anarchistycznych wzbudza kontrowersje wśród reprezentantów różnych gałęzi anarchizmu oraz części badaczy problemu. Oprócz anarchokapitalistów oraz niektórych anarchoindywidualistów pozostałe nurty anarchizmu nie uważają anarchokapitalizmu za anarchizm. Ich zdaniem anarchokapitalizm prowadzi bowiem do wykluczenia i wprowadza hierarchię społeczną, co skutkowałoby dominacją silnych graczy na rynku i w konsekwencji powstaniem państwa.

edytuj Współczesny anarchizm

W XX w. poszczególne nurty anarchizmu łączyły się i przenikały, ze względu na płynność i ewolucję poszczególnych działaczy – wszelkie podziały są bardzo elastyczne. Na przestrzeni dziejów dochodziło do prób godzenia poszczególnych prądów (anarchizm bezprzymiotnikowy, synteza anarchistyczna, panarchia).

Anarchizm inspirował i inspiruje wiele ruchów społecznych. W sposób znaczący wpływał na syndykalizm robotniczy we Francji (Sorel), Niemczech, a zwłaszcza Włoszech i Hiszpanii, gdzie relatywnie w stosunku do pozostałych krajów anarchiści uzyskali znaczące wpływy w latach międzywojnia XX wieku. W Hiszpanii (Durruti), Meksyku (Zapata) i Rosji carskiej (Machno) anarchizm przenikał ruchy chłopskie. Po drugiej wojnie światowej jego wpływ zaznaczył się w czasie rewolty społecznej lat 60. oraz w takich ruchach jak Nowa Lewica, Zieloni oraz niektórych subkulturach młodzieżowych (punk, hardcore, rastafari).

edytuj Anarchizm w Polsce

Polski anarchizm nigdy nie stał się znaczącą siłą polityczną czy filozofią pociągającą za sobą rzesze zwolenników. Jednakże błędem jest pomijanie jego wpływu na historię kraju w XX wieku. Mimo niewielkiej liczby zwolenników był widoczny w pierwszych latach swojej działalności za sprawą propagandy czynem i agitacji wśród najniższych klas społecznych.

W okresie I wojny światowej i bezpośrednio po niej ruch anarchistyczny przeszedł na pozycje propagandy słowem i potępienia terroru indywidualnego. Najbardziej znanymi grupami były w tym okresie: Czarny Kruk, Anarchia i powstała w 1926 roku Anarchistyczna Federacja Polski – działająca do wybuchu wojny, a zrzeszająca kilkadziesiąt grup z dużych ośrodków robotniczych. Organem prasowym AFP był "Głos Anarchisty", w którym pisali zarówno prości robotnicy jak i inteligencja. Dużym sukcesem propagandowym dla polskich anarchistów było ideowe przejęcie w 1936 roku, liczącego się w skali kraju, Związku Związków Zawodowych i nadanie mu anarchosyndykalistycznego charakteru. W swoim "anarchistycznym" okresie liczył on około dwudziestu tysięcy członków. Wybuch wojny uniemożliwił przystąpienie ZZZ do Międzynarodówki Anarchosyndykalistycznej IWA.

W czasie II wojny światowej tradycje anarchistyczne podtrzymywał powstały jesienią 1939 roku Związek Syndykalistów Polskich – do 1941 roku działający pod nazwą: Wolność i Lud. Posiadał on własne Oddziały Bojowe, które wzięły między innymi udział w powstaniu warszawskim, wywieszając na swojej kwaterze czarno-czerwone sztandary.

Lata 1945-50 to próby odbudowy ruchu (reaktywowanie AFP pod nazwą działającej do 1950 r. Federacji Polskich Anarchokomunistów oraz łódzkie anarchistyczne wydawnictwo "Słowo"), stłumione przez nową władzę. Działacze anarchistyczni zostali albo aresztowani, albo ze względu na represje zmuszeni do zaprzestania aktywności. Dopiero początek lat osiemdziesiątych przyniósł możliwość odrodzenia się idei anarchistycznych.

edytuj Przypisy

edytuj Zobacz też

edytuj Linki zewnętrzne

p • d • e

To hasło jest częścią serii Anarchizm

Symbolika anarchistyczna
Nurty anarchizmu:	anarchizm bezprzymiotnikowy • anarchofeminizm • anarchoindywidualizm • anarchokolektywizm • anarchokomunizm • anarchosyndykalizm • chrześcijański anarchizm • zielony anarchizm
Anarchizm w historii:	Komuna Paryska • Powstanie w Kronsztadzie • Powstanie na Ukrainie • Powstanie Kantonalistów • Rewolucja hiszpańska 1936 roku
Anarchiści:	Edward Abramowski • Michał Bakunin • Murray Bookchin • Emma Goldman • Piotr Kropotkin • Jan Wacław Machajski • Nestor Machno • Errico Malatesta • Pierre Joseph Proudhon
Organizacje anarchistyczne:	Federacja Anarchistyczna • Anarchistyczna Federacja Polski • Anarchistyczny Czarny Krzyż • CNT • FAI • Nabat • Związek Syndykalistów Polskich
Tematy powiązane:	anarchokapitalizm • antyglobalizm • Centrum informacji anarchistycznej • demokracja uczestnicząca • indymedia • infoanarchizm • Jedzenie Zamiast Bomb • komunaryzm • Nowa Lewica • panarchizm • squat • sytuacjonizm • wolność

Anarchizm.html

Spis treści

edytuj Geneza i prekursorzy anarchizmu