Almohadzi.html |
| | | ca | | | de | | | en | | | es | | | fr | | | it | | | nl | | | no | | | pl | | | pt | | | ru | | | ro | | | fi | | | sv | | | tr | | | vo | | |
| |  |
Almohadzi (arab. الموحدون al-Muwaḥḥidūn, dosłownie "monoteiści" lub "unitarianie" ) – dynastia marokańska, pochodzenia berberskiego, jaka rządziła w Maghrebie i Andaluzji w XII-XIII wieku. Początkowo Almohadami nazywano jedynie zwolenników doktryny unitarianizmu, szerzonej przez Mohammeda ibn Tumarta - reformatora religijnego z XII wieku. Później nazwa ta przylgnęła do dynastii Muminidów, która objęła rządy w nowopowstałym państwie Almohadów. Pierwszym władcą dynastii (emirem i kalifem) był Abdul Mumin ibn Ali, który od 1148 kontrolował całe Maroko.
edytuj Muhammad ibn Tumart i narodziny ruchu
Twórcą ruchu Almohadów był Muhammad (Mohammed) ibn Tumart (ok. 1090-1128), Berberyjczyk z górskich plemion Masmuda, zamieszkujących południowe Maroko. Był to człowiek dobrze wykształcony, który odwiedził dwa najważniejsze ówcześnie ośrodki myśli muzułmańskiej: Kordobę i Damaszek. Wracając ze swej podróży ze Wschodu, rozpoczął wygłaszać w różnych miastach Maghrebu improwizowane kazania, w których piętnował swobodę obyczajową i nawoływał do przywrócenia surowych zasad Koranu. W czasie tej wędrówki poznał Abdula Mumina, syna garncarza, który stał się jego gorącym zwolennikiem, a w przyszłości pierwszym kalifem i założycielem dynastii.
Największą potęgą ówczesnego Maghrebu było państwo Almorawidów, ze stolicą w Marrakeszu. Obejmowało ono swym zasięgiem oprócz dzisiejszego Maroka także część Maghrebu Środkowego aż po Algier oraz muzułmańską Hiszpanię czyli Al-Andalus. Imperium almorawidzkie powstało kilkadziesiąt lat wcześniej i zostało stworzone przez podobny Almohadom ruch odrodzenia muzułmańskiego, jako reakcja na upadek ortodoksji muzułmańskiej. Jednak surowy ruch Almorawidów po dokonanym podboju Andaluzji i zetknięciu się tam z wyrafinowaną kulturą muzułmańskiej Kordoby, szybko porzucił swe ascetyczne i plemienne korzenie. Wywołało to niezadowolenie wśród wielu kręgów muzułmańskich Maroka. Na wieść o tym Ibn Tumart powrócił do swego rodzinnego plemienia i rozpoczął tworzyć wśród górali Masmuda nowy ruch religijno-polityczny, ogłaszając się tam mahdim. Sułtanat Almorawidów stworzony został przez plemiona terenów otwartych i regiony górskie pozostawały w zasadzie odeń niezależne. Jednak, gdy w ciągu trzech lat 1122-1125 Ibn Tumart zyskał rozgłos i zwolenników pośród plemion Masmuda w Atlasie Wysokim i Antyatlasie ówczesny emir Ali ibn Jusuf skierował przeciw niemu swe wojska. Jednak interwencja nie odniosła sukcesu wobec silnego oporu górali. Po tym wydarzeniu mahdi przeniósł się do obronnego Tinmel osady położonej wśród najwyższych partii Atlasu. Tam rozpoczął tworzyć zalążki przyszłego państwa Almohadów. Najwierniejsi mu towarzysze utworzyli Radę Dziesięciu (dżemaa). Szerszą grupę stanowili przedstawiciele ośmiu głównych plemion masmudzkich tworząc Radę Czterdziestu. Połączone rady tworzyły Radę Pięćdziesięciu (ait chamsin). Organizacja ta była w zasadzie przeniesieniem instytucji plemiennych na szczebel państwowy i przetrwała później w Kalifacie Almohadów.
edytuj Powstanie Kalifatu i podbój Maroka
Almorawidzi szybko dostrzegli zagrożenie, jakie stanowiły zjednoczone plemiona górskie. Ufortyfikowano Marrakesz i inne najważniejsze miasta i w roku 1127 lub 1129 Ali ibn Jusuf wysłał ponownie przeciw Almohadom swe wojska. Gdy jednak armia ich wkroczyła tylko w dolinę prowadzącą do Tinmel, Almohadzi pod wodzą Abdul Mumina zaatakowali ich i pokonali. Zwycięzcy oblegli wówczas Marrakesz, jednak po 40 dniach doszło do nagłej klęski górali podczas jednego z kontrataków z miasta. Zginął wówczas jeden z najważniejszych wodzów Almohadów, a zarazem pretendent do następstwa po mahdim - Abdullah El Baszir. Gdy więc kilka miesięcy później zmarł Ibn Tumart, w rozgorzałym sporze o następstwo zwyciężył Abdul Mumin, który wzorem Abbasydów ogłosił się następcą mahdiego czyli kalifem (1130).
Ze względu na silną jazdę, jaką dysponowali Almorawidzi (także najemną, chrześcijańską), nowy kalif rozpoczął podboje od terenów górskich. W latach 1131-1143 Almohadzi opanowali Średni Atlas wraz z Rifem, Antyatlas z Doliną Sus i całe południe Maroka. Odcięli w ten sposób Almorawidów od górskich kopalń miedzi i srebra, oraz od szlaków łączących Maroko ze złotonośnym obszarem Sudanu Zachodniego. Dopiero jednak śmierć emira Alego ibn Jusufa w roku 1143 i wywołane tym zamieszki umożliwiły ostateczne zwycięstwo nad Almorawidami. Nowy emir Marrakeszu, Taszfin (1143-1145) zginął w walce z Almohadami nieopodal Oranu. Armia almohadzka obległa wówczas Fez, który jednak poddał się dopiero po dziewięciu miesiącach (1146). Ostatnim punktem oporu pozostał sam Marrakesz, który poddał się z braku żywności, po 10 miesiącach oporu, 23 marca 1147 r. Ponieważ Almohadzi prowadzili „świętą wojnę w imię Boga” (arab. dżihad fi sabil Allah), nie oszczędzano wrogów, mordując większość członków plemienia Lemtunów, z którego wywodzili się Almorawidzi. Zginął też ostatni emir starej dynastii, kilkunastoletni Ishak. Ostatnim etapem jednoczenia Maroka był podbój północnych, heretyckich plemion Berghwata, spokrewnionych zresztą z Masmudami, które nie uznawały do tej pory ani Almorawidów, ani Almohadów. Abdul Mumin dokonał tego na przełomie 1148/1149 stając się pierwszym władcą w pełni zjednoczonego Maroka.
edytuj Dalsze podboje: Andaluzja i Maghreb
Muzułmańska Hiszpania w chwili upadku Almorawidów zrzuciła ich zwierzchnictwo (1143-1145) i ponownie rozpadła się na szereg mniejszych królestw (taifa). Wykorzystali to chrześcijanie by wznowić rekonkwistę. Słabnący emirowie andaluzyjscy już w 1146 roku wezwali na pomoc Almohadów i wtedy po raz pierwszy oddziały Mumina pojawiły się w Iberii. Jednak trwające jeszcze walki w Maroku oraz niechęć miejscowych wielmożów bojących się ponownego afrykańskiego jarzma „wyzwolicieli” kazały kalifowi wstrzymać działania w Europie. W rękach Almohadów znalazły się wówczas m.in. Sewilla i Badajoz. Dowódcy almohadzcy napotykali zresztą opór części muzułmanów, gdyż zachowywali się często bardziej jak zdobywcy niż sprzymierzeńcy. Skomplikowana sytuacja na półwyspie (walki dawnych dowódców almorawidzkich z lokalnymi władcami oraz interwencje królów Kastylii) utrudniała polityczne podporządkowanie tego obszaru. Gdy jednak nacisk chrześcijan wzmógł się, a rola Alfonsa VII Kastylijskiego jako arbitra władców Al-Andalus zaczęła muzułmanom ciążyć, poddali oni Almohadom Kordobę (1148). Wkrótce, więc niemal wszystkie terytoria muzułmańskiej Hiszpanii znalazły się w rękach Almohadów, z wyjątkiem części wschodniej, gdzie niezależne pozostały emiraty Walencji i Murcii, wchodzące nieraz w sojusze z władcami chrześcijańskimi. Almohadzi opanowali je dopiero po 1172.
Po uregulowaniu spraw po drugiej stronie Gibraltaru, Abdul Mumin zwrócił się teraz na wschód, w kierunku państwa Hammadydów. Władztwo to przeżywało wówczas kryzys, w związku z przejęciem przez Maroko znacznej część handlu saharyjskiego, oraz pojawieniem się arabskich Beduinów, którzy zburzyli zastany ład społeczno-gospodarczy podporządkowując sobie część osiadłych Berberów i zamieniając pola uprawne w pastwiska. Propagandowo wyprawa ta była traktowana, jako walka z niewiernymi. Słabnące bowiem państwa Maghrebu nie mogły się oprzeć ekspansji Normanów sycylijskich, którzy pod wodzą króla Rogera II zajęli w latach 1145-48 szereg miast w Ifrikiji (Tunezji). Wyprawa ruszyła w 1151. Bez walki zajęto Algier i Bidżaję, gdzie na sam widok almohadzkiej armii wrogie oddziały poszły w rozsypkę. Gdy wszystkie ziemie aż po Konstantynę uznały władzę kalifa, Abdul Mumin zarządził powrót do Maroka. Jednak, gdy syn władcy, który zdobył El Kalaa, rozkazał tam ściąć jednego z arabskich szejków posiłkujących Hammadydów, wszystkie plemiona arabskie z Algierii i Tunezji – w obawie przeciw rosnącej potędze Almohadów – postanowiły wystąpić przeciw kalifowi. Na wieść o koncentracji wojsk arabskich Abdul mumin wysłał silny korpus almohadzki, który w czterodniowej bitwie pod Setifem rozbił wojska beduińskie. W ręce Marokańczyków wpadł cały obóz koczowników , wraz z kobietami i dziećmi. Kalif kazał przewieźć ich do Marrakeszu, Arabom zaś oświadczył, że mogą tam się udać po ich odbiór. Oczywiście za cenę hołdu. Część Beduinów na stałe została jednak w Maroku stając się pierwszymi nieberberskimi mieszkańcami Maroka i rozpoczynając powolny proces arabizacji tego kraju. W przyszłośći miało to niezwykle negatywne konsekwencje dla spoistości państwa.
Ponowna wyprawa na wschód ruszyła w 1159. Tym razem celem były bezpośrednio normandzkie posiadłości, które rozrosły się w międzyczasie i poczęły zagrażać pozycji Almohadów w tym regionie. Tym razem plemiona arabskie nie stawiały już oporu. Dzięki temu już 20 stycznia1160 roku Mumin wkroczył do Mahdiji, dawnej stolicy Fatymidów. Jednak dalsze podboje uniemożliwiły wieści docierające z Andaluzji, gdzie Ibn Mardanisz, emir Walencji pobił pod Kordobą Marokańczyków i zajął szereg miast almohadzkich. Kalif postanowił wtedy skłonić Arabów do wyprawy na Andaluzję. Ci jednak odmówili i pomni ostatniej klęski uciekli na pustynię. Dzięki fortelowi (pozorowany odwrót) zdołał Abdul Mumin wciągnąć koczowników w pułapkę i pokonawszy raz jeszcze wymusił kontyngenty na wojnę w Hiszpanii. Dzięki temu udało mu się utrwalić swą władzę od Tunezji po Hiszpanię.
edytuj Organizacja kalifatu
Abdul Mumin w ciągu 30 lat ciągłych podbojów wyrósł z lokalnego przywódcy religijnego ruchu na najsilniejszego w północnej Afryce władcę. Wykorzystując swą pozycję wśród Almohadów, oraz opierając się na niezależnej od nich sile wojskowej sprowadzonych Arabów ogłosił on w 1154 dziedziczność godności kalifa we własnym rodzie. Obalił więc zasadę, wprowadzoną przez Ibn Tumerta, który chciał by kalifem zostawał najgodniejszy spośród Almohadów. Przeciwko tej decyzji zbuntowali się tylko dwaj bracia zmarłego mahdiego, ale zostali pokonani i ścięci. Inną zmianą było ogłoszenie się przez Mumina Władcą Wiernych, a więc kalifem (następcą) nie tyle samego mahdiego, co Proroka Mahometa. Było to ważne posunięcie, gdyż podnosiło prestiż władcy wśród sunnitów – przeważającego nurtu islamu. Ibn Tumert bowiem nawiązując do szyickiej tradycji i obwołując się mahdim chciał pozyskać sobie słabo wówczas zislamizowane plemiona górskie. Jednak w wielkim imperium, jakie powstało w toku podbojów Abdul Mumin musiał uzyskać legitymację i autorytet niezbędny do rządzenia wśród innych władców muzułmańskich. Centralizację władzy uwieńczyła wielka reforma podatkowa, jakiej dokonano po spisie katastralnym z 1159, pierwszego na tych ziemiach dokonanego od czasów rzymskich. Kalif zachował wprawdzie dawne instytucje Rady Dziesięciu i Czterdziestu, ale miały one tylko fasadowy charakter.
edytuj Apogeum potęgi Almohadów
Właściwy twórca potęgi Almohadów, Abdul Mumin zmarł w maju 1163 roku na swego następcę wyznaczając (z pominięciem syna pierworodnego) Abu Jakuba Jusufa (1163-1184). Nowy władca musiał jednak walczyć nie tylko ze starszym bratem, odśrodkowymi dążeniami podbitych plemion berberskich, ale także z częścią elity almohadzkiej, która nie pogodziła się do końca z dziedzicznością kalifatu. Rozległe terytoria podlegające jego władzy i trudności terenowe utrudniały szybką pacyfikację. Dopiero w 1168 zdołał przy pomocy sprowadzonych z Tunezji Arabów stłumić opozycję i ogłosić się kalifem. Wkrótce po tym przerzucił oddziały arabskie do Hiszpanii, gdzie w końcu pokonano emira Ibn Mardanisza ostatecznie ustalając pełnię władzy almohadzkiej nad całą muzułmańską Iberią (1172). Zaangażowanie kalifa w Hiszpanii wykorzystali Arabowie z Ifrikiji, którzy przy pomocy przybyłych tam plemion tureckich zdobyli Trypolis i Gafsę. Ożywiło to nadzieje potomków lokalnych władców berberskich na powrót do władzy. Abu Jakub Jusuf zawarł więc rozejm z ówczesnym wodzem rekonkwisty, królem Leonu, Alfonsem IX i ruszył na wschód, gdzie w 1180 pokonał Arabów zdobywając Gafsę 1180. Przesiedlił karnie, wzorem ojca, część plemion do Maroka. Wykorzystał ich później do walki z chrześcijanami, oto bowiem Kastylijczycy zerwali rozejm. Znajdujący się właśnie w związku z tymi walkami w Portugalii kalif, zmarł nagle pod murami miasta Santarem, 22 lipca 1184 r.
Nowym kalifem ogłoszony został syn zmarłego, energiczny Abu Jusuf Jakub (1184-1199). Musiał on jednak walczyć z opozycją we własnej rodzinie, a to ze względu na sprzeczne w świecie muzułmańskim zasady dziedziczenia. Starym zwyczajem arabskim było ogłaszanie władcą najstarszego członka z rodu. Podczas gdy kolidowało to z tendencją przechodzenia władzy w linii prostej – z ojca na syna. Tarcia w łonie Almohadów wykorzystali ich odwieczni wrogowie – Almorawidzi. Ostatnim ich przyczółkiem pozostawały bowiem Baleary. Dokonali oni stamtąd inwazji na Maghreb i wykorzystując zdradę plemion arabskich pokonali garnizony Almohadów opanowując w ciągu dwóch lat Tunezję i Maghreb Środkowy aż po Algier. Dopiero w roku 1187 Abu Jusuf Jakub ruszył przeciwko uzurpatorom i na równinie El Hama pokonał Almorawidów i ich arabskich oraz tureckich sprzymierzeńców. Później musiał jednak wracać do bliższej mu Andaluzji, gdzie postępy chrześcijan były coraz silniejsze. Spowodowało to szybką utratę pozycji na wschodzie, gdzie znowu rozgorzały walki.
W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XII wieku rekonkwista nabrała rozmachu. Jednak tarcia w łonie koalicji chrześcijańskiej pozwoliły wkrótce Almohadom odzyskać część utraconych pozycji. W 1191 roku odzyskano ufortyfikowane miasto Silves w Portugalii. Później zaś, osamotniony król Kastylii Alfons VIII, w wielkiej bitwie pod Alarcos, 18 lipca 1195 doznał walnej klęski z rąk kalifa. Jakub Jusuf przybrał wtedy prestiżowy przydomek Al-Mansur (Zwycięski). Było to ostatnie tak znaczące zwycięstwo Marokańczyków w Europie. Rekonkwista raz jeszcze, choć tylko na lat kilkanaście, została wstrzymana.
edytuj Las Navas de Tolosa
Zobacz więcej w osobnym artykule: Bitwa pod Las Navas de Tolosa.Jakub Jusuf Al-Mansur zmarł już 4 lata po swym największym tryumfie. Władzę przejął jego syn Muhammad an-Nasir (1199-1213). Zwycięstwo nad chrześcijanami wydawało się ugruntowane, nowy kalif postanowił więc ostatecznie rozprawić się z Almorawidami, którzy ponownie usadowili się w Tunezji. Flota almohadzka zajęła w 1203 almorawidzkie do tej pory Baleary, i po odcięciu od strony morza i lądu swych przeciwników kolejno zdobyto Tunis, Mahdiję i cały kraj (1204-1205). Aby zaś skutecznie utrzymać tą odległą prowincję, An-Nasir powierzył Ifrikiję w zarząd Abu Mohammedowi, który później założy w Tunezji drugą almohadzką dynastię rządzącą tym krajem aż do połowy XVI wieku. Zabezpieczenie wschodnich granic imperium było o tyle ważne, że chrześcijanie w Hiszpanii, będąc pod wrażeniem ostatniej klęski, postanowili się znów zjednoczyć przeciw muzułmanom. Ogłoszenie przez Innocentego III nowej krucjaty, napływ krzyżowców z Europy i powszechna zgoda królów hiszpańskich zaalarmowały Marokańczyków. Mając jednak zabezpieczone pozostałe granice kalif mógł teraz przeciwstawić niewiernym całą swą potęgę. Przez 56 dni armia marokańska przeprawiała się przez Cieśninę Gibraltarską, by ostatecznie stanąć w Andaluzji 11 kwietnia 1211 r. Po przeprawieniu się przez Guadalquivir wojska almohadzkie obległy zamek Salvatierra opanowany od 1198 przez zakon rycerski Calatrava. Był to ważny punkt zamykający drogę do wnętrza Kastylii, ku Toledo. Długi opór tej placówki, która broniła się przez osiem miesięcy, oraz zima i głód, wprowadziły w szeregi bezczynnie stojącej armii rozprzężenie. Gdy zamek wreszcie się poddał (6 maja 1212) okazało się, że w tym czasie chrześcijanie zdobyli, leżący bardziej na północ, muzułmański bastion Kalaat Raaba. Droga ku sercu Kastylii pozostała zamknięta. Kalif cofnął więc swą armię do Sierra Morena, gdzie 16 lipca 1212 doszło do wielkiej bitwy, pod Las Navas de Tolosa. Po stronie chrześcijańskiej oprócz krzyżowców przybyłych z Europy walczyły połączone siły królów Kastylii, Nawarry i Aragonii, pod wspólnym dowództwem Alfonsa VIII Kastylijskiego. Mimo zaciekłego oporu pieszych wojsk berberskich i oskrzydlającego ataku muzułmańskiej jazdy, w końcu ciężkozbrojna jazda chrześcijańska przełamała szyki muzułmańskie. Muhammad an-Nasir ratował się ucieczką. Rzeź była straszna: Alfons, chcąc zmazać hańbę klęski pod Alarcos, rozkazał zabijać wszystkich i nie brać jeńców. Znaczna część marokańskiej armii została fizycznie unicestwiona. Kalif powróciwszy do Maroka, przytłoczony klęską, abdykował w roku następnym na rzecz 16-letniego syna, zwanego Al-Mustansir (1213-1224). Sam zmarł wkrótce w niewyjaśnionych okolicznościach.
edytuj Kryzys
Skutki klęski pod Las Navas de Tolosa już wkrótce dały o sobie znać w całym państwie. O ile Ifrikija, zarządzana zręcznie przez Abu Mohammeda pozostawała spokojna, o tyle plemiona ze Środkowego Maghrebu (dzisiejsza Algieria), zaraz podniosły bunt. Młody władca, który przybrał imię Abu Jakub Jusuf II, bardziej niż sprawami państwa interesował się korridą. Przypłacił to zresztą życiem, zabity przez rozjuszonego byka (1224). Tymczasem dowódcy almohadzcy usiłowali ratować sytuację w Hiszpanii, cóż jednak jak wojska marokańskie, wysłane na odsiecz jednego z portugalskich miast, pierzchły na sam widok armii nieprzyjaciela (nad rzeką Sado, 1217). Po śmierci zdolnego zarządcy Tunezji (1222), także tam wkradło się rozprzężenie. Dodatkowo, kilkukrotnie nawiedził w latach dwudziestych ziemie Maroka dotkliwy głód wywoływany suszą.
Po nagłej śmierci Jusufa II, sułtanem obrano najstarszego z Muminidów, jedynego żyjącego syna Al-Mansura Abdul Wahida I (8 stycznia 1224). Nie utrzymał się on jednak długo na tronie, gdyż po władzę równocześnie sięgnął stryj zmarłego kalifa, przebywający wówczas w Sewilli Abdullah al-Adil. Sędziwy Wahid już w sierpniu abdykował, a później został powieszony. Był to pierwszy, zamordowany władca almohadzki. Już jednak we wrześniu 1227 roku, brat kalifa Abu-l-Ola Idris el Mamun, który dowodził wojskami w Andaluzji, zbuntował się i wezwał marrakeszańskich możnych almohadzkich do obalenia prawowitego kalifa. 5 października Al-Adil został utopiony w basenie. Jednak możni, obawiający się energicznego El Mamuna, obrali sułtanem jego bratanka, młodego Jahję ibn Nasira. Rozwścieczony Idris, oddał kilka przygranicznych zamków królowi Kastylii, Ferdynandowi III za cenę posiłków, z którymi wylądował w Maroku. Kupczenie ziemiami Andaluzyjczyków spowodowało wkrótce ich bunt i obalenie władzy almohadzkiej, która nie broniła już muzułmanów przed ofensywą chrześcijan. W tym samym czasie secesję ogłosiła Tunezja, powoli też oddzielał się od Maroka nowy sułtanat w Tlemcenie. Idris, dzięki sojuszowi z plemionami arabskimi i zdradzie wezyra pokonał Jahję, który uciekł do Tinmel, kolebki Almohadów. Nowy kalif, jako Idris I, rozpoczął walkę z almohadzkimi przesądami zwalczając kult mahdiego Tumarta i nakazując powrót do czystego sunnizmu. Jednocześnie jego straż chrześcijańska zaczęła w Marrakeszu wznosić kościół – był to jeden z warunków pomocy króla Kastylii. Nie przysporzyło mu to zwolenników. Wkrótce kalif zaatakował swego kuzyna w Tinmel. I choć Jahja zdołał uciec, wielu notabli almohadzkich poniosło śmierć, a kalif „narodowej”, berberskiej dynastii oparł swą władzę na Arabach i najemnikach chrześcijańskich.
Idris zmarł w 1232 i wierne mu wojska obwołały kalifem jego syna Abdul Wahida ar-Raszida. Inne szczepy arabskie poparły jednak Jahję, który na krótko opanował nawet stołeczny Marrakesz, wkrótce jednak musiał uciec na Saharę. Zwycięski Wahid II nie chciał jednak być tylko powolnym narzędziem w rękach koczowników arabskich, rozkazał więc zgładzić 25 najznaczniejszych ich wodzów. Wybuchł otwarty bunt, a Arabowie wezwali Jahję, którego popierali też możni almohadzcy. Kalif musiał ratować się ucieczką, a Jahja już po raz trzeci wkroczył do Marrakeszu. Wahid zdobył jednak poparcie mieszczan Fezu, od których uzyskał pieniądze, niezbędne do przekupienia części Arabów. W 1236 Wahid ruszył ponownie na południe, rozgromił pozostałych przeciwników i wkroczył do Marrakeszu. Opuszczony przez wszystkich zginął też Jahja, mając zaledwie 20 lat.
edytuj Schyłek dynastii
Po rozgromieniu przeciwników Abdul Wahid II, zdołał przywrócić zwierzchność nad Sewillą i Grenadą (1238). Nastało kilka lat pokoju, jednak pod władzą Almohadów pozostał tylko skrawek dawnej Andaluzji i Maroko, choć też niecałe, bo na północy część koczowniczych plemion pod wodzą Marynidów nie uznawało już zwierzchności kalifa. W latach 1237-38 nawiedził te kraje głód i epidemia dżumy.
Po śmierci Wahida (1242) nowym kalifem został jego brat, Ali as-Said (1242-48). Korzystając z kilku lat spokoju i wzmocnienia państwa postanowił usunąć uciążliwych koczowników marynidzkich z państwa. W 1244 zdołał pokonać ich nieopodal Fezu i wyrzucić z granic Maroka. Marynidzi wszakże powrócili w roku następnym, weszli w sojusz z emirem Tlemcenu i uznając formalne zwierzchnictwo almohadzkiej dynastii z Tunezji zajęli Meknes. As-Said postanowił raz na zawsze pokonać koczowników przywracając władzę Almohadów w całym Maghrebie. W 1248 zebrał wielką armię i ruszył wprost na wschód. Przerażeni Marynidzi ewakuowali się z Meknesu wycofując się z Maroka. Gdy jednak kalif wkroczył na terytoria Tlemcenu, wpadł w zasadzkę i został zamordowany. Pozbawiona dowództwa armia rozpoczęła odwrót. Bezład panujący w armii i zdrada straży tureckiej oraz wojsk najemnych spowodowała ciężką klęskę, jaką pod Gersif zadali jej Marynidzi. 20 sierpnia 1248 r. emir marynidzki Abu Jahja Abu Bakr wkroczył do Fezu, wkrótce zaś opanował całe północne Maroko, ogłaszając się sułtanem.
W tym czasie w Marrakeszu ogłoszono kalifem Umara al-Murtada (1248-1266), który w 1255 spróbował bezskutecznie odzyskać Fez. Od kiedy zaś Marynidzi oblegli w 1262 Marrakesz, musiał płacić im trybut. Słabnącą pozycję almohadzkiego władcy podkreślił fakt ogłoszenia kalifatu w Tunezji (1253), który wobec zdobycia i zniszczenia Bagdadu przez Mongołów (1258) został uznany przez wiele krajów muzułmańskich, w tym Andalzuję. Mimo krytycznej sytuacji, nie zanikły walki w łonie dynastii. Przeciw kalifowi wystąpił jego kuzyn Idris II, zwany Abu Debbus (człowiek z buzdyganem). Przy pomocy Marynidów obalił kalifa, po czym go zgładził (1266) i wbrew obietnicom złożonym Marynidom sam ogłosił się kalifem. Wówczas sułtan Fezu ruszył na południe i zdobył w 1269 Marrakesz, kładąc kres dynastii.
edytuj Społeczeństwo i gospodarka doby almohadzkiej
Od podboju muzułmańskiego minęło już kilka wieków, jednak pełni islamizacji Maghrebu dokonali dopiero Almohadzi, którzy włączyli do państwa dotychczas luźno związane z nim plemiona górskie, Górale bowiem tylko nominalnie byli wyznawcami Proroka, kultywując w zasadzie swe stare wierzenia. Ludność Maghrebu była mimo podboju arabskiego w VIII wieku wciąż niemal całkowicie berberska. Podobnie berberskiego pochodzenia byli w znakomitej większości zdobywcy Al-Andalus. Jednak to właśnie na czasy rodzimej dynastii Almohadów datuje się pojawienie się w tym regionie pierwszych plemion arabskich. Beduini wkroczyli wówczas do Tunezji (Ifrikiji) i wschodniej Algierii, a po interwencjach Almohadów część z nich przesiedlona została do Maroka i odtąd na stałe wpisała się w krajobraz etniczny tego kraju. W części europejskiej imperium byli obecni oczywiście także chrześcijanie, potomkowie dawnych Wizygotów i Iberorzymian. Wraz jednak z postępem rekonkwisty i kurczeniem się terytoriów muzułmańskich ludność ta emigrowała na północ, podczas gdy muzułmanie wycofywali się na południe, co powoli spowodowało rozejście się tych dwóch społeczności. Chrześcijanie byli też obecni w samym Maroku, jednak nie jako autochtoni, a najemni żołnierze, którymi chętnie posługiwali się już Almorawidzi, a później i słabnący kalifowie Almohadów. Wojska zaciężne na tyle trwale wpisały się w krajobraz Maroka, że papież Honoriusz III w 1226 ustanowił dla nich biskupstwo w Marrakeszu. Kalifowie posługiwali się chrześcijanami nie tylko ze względu na ich wartość bojową (Berberowie nie wystawiali ciężkiej jazdy), ale przede wszystkim z uwagi na ich niezależność wobec plemiennych i religijnych zaburzeń, jakimi wstrząsane było imperium w swej schyłkowej fazie. Pewien procent ludności miejskiej stanowili także Żydzi, obecni na tych ziemiach od czasów punickich i rzymskich. Wiadomo też, że w bitwie pod Las Navas de Tolosa, kalif posiadał murzyńską gwardię, a więc obecni byli w Maroku także niewolnicy z Czarnej Afryki.
Podstawą gospodarki, podobnie jak w wiekach poprzednich i późniejszych pozostawało rolnictwo i hodowla. Ziemie uprawne rozwijały się głównie wokół miast i na nizinach nadatlantyckich. Pastwiska zajmowały tereny górzyste i podgórskie. Pojawienie się arabskich koczowników spowodowało zwiększenie areału pastwisk kosztem upraw, ale w czasach almohadzkich nie przybrało to zjawisko jeszcze masowego i niszczycielskiego charakteru. Znacznie lepiej od marokańskiego rozwinięte były uprawy w europejskiej części imperium, gdzie ze względu na mniejszy areał, ale też i lepsze warunki klimatyczne rozwijała się uprawa intensywna i sadownictwo. Później jednak gospodarka tych ziem mocno ucierpiała w wyniku postępujących najazdów chrześcijan i tylko Grenada osłonięta Górami Betyckimi, zachowała swoją kwitnącą gospodarkę. Ziemie Maghrebu zaś, po latach rozwoju w XII wieku, mocno ucierpiały w pierwszej połowie następnego stulecia w wyniku cyklicznie powtarzających się susz. Choć nie nastąpił jeszcze wówczas tak gwałtownie proces pustynnienia wywołany zmianami klimatu i wycinaniem lasów, jaki dotknął te ziemie począwszy od XVIII wieku. Od czasów zaś podboju muzułmańskiego rozpoczął się rozwój górnictwa w górach Antyatlasu i Atlasu Średniego. Pierwszy okres rozkwitu tego rzemiosła przypadł właśnie na wieki XIIi XIII. Wydobywano tam miedź, ołów, srebro i w mniejszym stopniu żelazo. Oprócz miast górniczych rozwijających się wokół kopalń, tylko dwa miasta Maroka były wówczas liczącymi się ośrodkami rzemieślniczymi: stołeczny Marrakesz i największe miasto tego kraju, liczący prawdopodobnie ok. 50 tys. mieszkańców Fez. Inaczej wyglądała sytuacja w podbitej Andaluzji, gdzie było wiele kwitnących ośrodków miejskich z Kordobą, Sewillą, Grenadą i Walencją na czele. Almohadzi posiadali też silną flotę, która musiała łączyć odległe części imperium. Maroko było wówczas liczącym się partnerem handlowym, pośredniczącym w handlu sudańskim złotem. W dobie wypraw krzyżowych Almohadzi nie wstrzymali wcale kontaktów handlowych z chrześcijańską Europą, zawierając liczne traktaty handlowe z miastami włoskimi: Genuą, Pizą czy Wenecją. Głównym portem handlowym była śródziemnomorska Ceuta.
edytuj Kultura, nauka i sztuka
Epoka Almohadów była obok wielkiej ekspansji terytorialnej, również „złotym wiekiem” dla rozwoju marokańskiej kultury. Wprawdzie surowe nauki Ibn Tumarta potępiały takie „ekstrawagancje” jak muzyka, ale w odróżnieniu od Almorawidów traktowano tekst Koranu bardziej metaforycznie co pozwoliło na rozwój teologii i filozofii tak zwalczanej przez poprzedników. Kalifowie chętnie otaczali się ludźmi nauki, sami też nieraz prowadzili dysputy teologiczne. Z dworem almohadzkim związanych było kilka głośnych nazwisk z dziedziny filozofii i medycyny. Co charakterystyczne wszyscy oni pochodzili z „zepsutego moralnie” Al-Andalus. Abu Merwan Abdul Malik Ibn Zuhr (1091-1162, w Europie znany pod łacińskim imieniem Avenzoar) był specjalistą od diety i świerzbu, autorem kilku prac naukowych. Został nadwornym medykiem i zarazem wezyrem kalifa Abdula Mumina. Podobne funkcje na dworze jego następcy sprawował filozof Abu Bekr Muhammad ibn Tufajl (1110-1185, łac. Abubacer), który podkreślał istotę poznania racjonalnego, oddając mu wyższość ponad prawdę objawioną, co było na owe czasy rewolucyjne.
Najsłynniejszym zaś gościem dworu marrakeszańskiego był pochodzący z Kordoby Muhammad ibn Ahmed ibn Ruszd (1126-1198, łac. Averroes), który podkreślał materialną istotę świata. Jego rewolucyjne nauki zostały jednak źle odebrane przez ortodoksyjnych muzułmanów i mimo poparcia kalifa został osądzony za herezję i czasowo zesłany, a jego dzieła filozoficzne spalono. Zresztą wiek później, gdy jego dzieła przetłumaczono na łacinę, także Kościół Katolicki uznał awerroizm za herezję.
W architekturze owego czasu nastała era monumentalnych, choć dość surowych budowli, przypominająca swym rozmachem europejski gotyk. Ruch budowlany wzmógł się wtedy znacznie, zwłaszcza, że Almohadzi zwalczając doktrynę almorawidzką burzyli też ich meczety, jako niezgodne z ich własną koncepcją islamu. Meczety Almohadów należą do największych, jakie wznoszono kiedykolwiek w zachodnim świecie muzułmańskim, były też naśladowane w późniejszych epokach. Meczet Dżami al-Kutubijjin w Marrakeszu ma 92 na 66 m., zaś tzw. „meczet Hassana” w Rabacie miał wymiary 184 na 140 m. (pow. 2,5 ha), jednak nie został nigdy ukończony – jego budowę przerwała śmierć fundatora, kalifa Al-Mansura w 1199. Charakterystyczne były dla tych świątyń potężne minarety na planie kwadratu, których szerokość miała 1/5 wysokości. Największy rozmach budownictwo almohadzkie przeżywało za panowania trzeciego z kolei kalifa, Jakuba Jusufa al-Mansura, który oprócz wspomnianego meczetu w Rabacie postanowił zbudować w tym mieście nową stolicę. Jego zamierzenia nie zostały jednak zrealizowane. Oprócz budowli sakralnych powstało wówczas wiele fortyfikacji, pałaców i ogrodów (zwałaszcza w Marrakeszu). Ornamentyka początkowo bardzo uboga, ze względu na programowe potępienie zbytku przez doktrynę almohadzką, stała się pod wpływem sztuki andaluzyjskiej bardziej ozdobna, choć zachowała umiar.
edytuj Władcy dynastii
- Abdul Mumin ibn Ali (1130-1163)
- Abu Jakub Jusuf I (1163-1184)
- Jakub Jusuf al-Mansur (1184-1199)
- Muhammad an-Nasir (1199-1213)
- Abu Jakub Jusuf II (1213-1224)
- Abdul Wahid I (1224)
- Abdullah al-Adil (1224-1227)
- Jahja ibn Nasir (1227-1235)
- Idris I (1227-1232)
- Abdul Wahid II (1232-1242)
- Ali as-Said (1242-1248)
- Umar al-Murtada (1248-1266)
- Idris II (1266-1269)
edytuj Bibliografia
- Andrzej Dziubiński: Historia Maroka. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1983. ISBN 83-04-01304-5.